اینقدر کاری نکردید که آخر خودم دست به کار شدم... آره خودم... قاصدک!

با توجه به شناختی که از همه شما تو این مدت بدست آوردم، تصمیم گرفتم به جای دیگه ای سفر کنم... اونجا که دوباره ازم بپرسن...

قاصدک! هان، چه خبر آوردي؟

از کجا، وز که خبر آوردي؟

خوش خبر باشي، امّا، امّا

گرد بام و در من

بي ثمر مي گردي.

انتظار خبري نيست مرا

نه زياري نه ز ديّار و دیاری - باری،

برو آنجا که بود چشمي و گوشي با کس،

برو آنجا که ترا منتظرند.

قاصدک!

در دل من همه کورند و کرند.

دست بردار از اين در وطن خويش غريب.

قاصدک تجربه هاي همه تلخ،

با دلم مي گويد

که دروغي تو، دروغ

که فريبي تو، فريب.

امیدوارم همه، فرصت مطالعه و تفکر درباره چیزهایی که فکر می کنند براشون مهمه و ارزشش رو داره، پیدا کنن!

قاصدک! هان، ولي ،آخر ای وای...

راستي آيا رفتي با باد؟

با توام، آي کجا رفتي؟ آي...!

راستي آيا جايي خبري هست هنوز؟

مانده خاکستر گرمي، جايي؟

در اجاقي- طمع شعله نمي بندم - اندک شرري هست هنوز؟

قاصدک!

ابرهاي همه عالم شب و روز

در دلم مي گريند...

... خداحافظ

تو از عالم همین لفظی شنیدی    بیا برگو که از عالم چه دیدی
چه دانستی ز صورت یا ز معنی   چه باشد آخرت چون است دنیی

بگو سیمرغ و کوه قاف چبود   بهشت و دوزخ و اعراف چبود
کدام است آن جهان کان نیست پیدا   که یک روزش بود یک سال اینجا

همین عالم نبود آخر که دیدی   نه «ما لا تبصرون» آخر شنیدی
بیا بنما که جابلقا کدام است   جهان شهر جابلسا کدام است

مشارق با مغارب را بیندیش   چو این عالم ندارد از یکی بیش
بیان «مثلهن» از ابن عباس   شنو پس خویشتن را نیک بشناس

تو در خوابی و این دیدن خیال است   هر آنچه دیده‌ای از وی مثال است
به صبح حشر چون گردی تو بیدار   بدانی کین همه وهم است و پندار

چو برخیزد خیال چشم احول   زمین و آسمان گردد مبدل
چو خورشید نهان بنمایدت چهر   نماند نور ناهید و مه و مهر

فتد یک تاب از او بر سنگ خاره   شود چون پشم رنگین پاره پاره
بکن اکنون که کردن می‌توانی   چون نتوانی چه سود آن را که دانی

چه می‌گویم حدیث عالم دل   تو را ای سرنشیب پای در گل
جهان آن تو و تو مانده عاجز   ز تو محرومتر کس دیده هرگز

چو محبوسان به یک منزل نشسته   به دست عجز پای خویش بسته
نشستی چون زنان در کوی ادبار   نمی‌داری ز جهل خویشتن عار

دلیران جهان آغشته در خون   تو سرپوشیده ننهی پای بیرون
چه کردی فهم از دین العجایز   که بر خود جهل می‌داری تو جای

به هوش باشیم

مشغله فکری و کاری دوستان باعث شد که بحث بسیار جذاب و مهم عقل و ایمان تا حدی ابتر باقی بمونه، به همین جهت تصمیم گرفتم یه کم فضولی کنم و خودم وارد بحث بشم.

از اونجایی که مقدمات زیادی در پست های قبلی و نظرات دوستان ارایه شد مستقیم می­رم سر اصل مطلب.

اگر با نگاه مدرنیسم به این مقوله نگاه کنیم، عمده تفاوتی که بین مساله عقل و ایمان وجود داره، حوزه کاربرد این دو مساله است. حوزه کاربرد عقل در حال حاضر، مسائل تجربی است و اصولا مطالبی که تجربه پذیر برای عموم نباشند علمی محسوب نمی شوند، با احتساب این مطلب و با بیان چند استدلال رابط می توان به این نتیجه رسید که اصولا امور متافیزیک دارای ارزش نیستند؛ کار به جایی رسیده که حتی گاهی اموری که از دید معمول مهمل و توهمی به نظر می رسه (و حتی توجیهاتی که رو ناشی بوده از جهل انسان قدیم نسبت به مسائل علمی) رو به متافیزیک نسبت می­دهند و ارزش اون رو تا حد بسیار زیادی افول دادند.

در مقابل حوزه کارکرد ایمان، با معنایی که در قبل هم اشاره شد، مسائل متافیزیک است و طبق شواهد، و مطالبی که ذکر کردیم با علم جدید و عقل با معنای جدید در تضاد است. اینکه اصولا آیا این مطلب درست است یا نه(یعنی اینکه آیا ایندو در عرض هم قرار دارند و ضعف و قوت یکی به معنای قوت و ضعف دیگری است) بحث من نیست. بحث من این هست که در حال حاضر به خاطر غلبه مسائل عقلی در زندگی (البته با معنای جدید عقل (عقل وبری)که همان منفعت طلبی است) بسیاری از ما به اشتباه نقش ایمان رو در زندگی کمرنگ ساختیم و اون رو بی ارزش دونستیم.( در پس ذهن خیلی از ما بصورت ناخودآگاه اینطور نقش بسته که مساله متافیزیک و اعتقاد به اون(همون ایمان) ناشی از جهل انسانها بوده به خیلی از مسائل.)

برام خیلی جالب بود وقتی که با این مطلب از قول عیسی علیه السلام برخورد کردم:

«ای ریا کاران، شما قادرید وضع آب و هوا را پیش بینی کنید، اما نمی­­خواهید تشخیص دهید که در چه زمانی زندگی می کنید، و نمی خواهید درک کنید که رویدادهای حاضر چه بلاهایی را هشدار می­دهند، چرا نمی­خواهید حقیقت را بپذیرید؟» 56و 57 – 12 -لوقا

به نظرم میاد که تفکر سکولار، دید انسان رو اونقدر محدود کرده که بیش از چند قدم جلوتر خودش رو نمی تونه ببینه، چون تفکرات فلسفه خیلی ذهنش رو آزار میداد و در بسیاری از موارد هم دست وپاش رو برای انجام آزاد هر آنچه که دوست می داشت می بست، خیلی ساده صورت مساله رو حذف کرد. البته این مساله برای خیلی از ما بسیار صادق هست و خوب ضررهای فراوانی رو هم به تبع اون دیدیم. کم نیستن آدمهایی که تا یه جاشون درد می گیره به مسکن پناه می برن بدون اینکه بدونن ریشه اون درد از کجاست. حذف مساله متافیزیک و ایمان هم از این دست اموره. دوباره به قول حضرت عیسی:

«مردم از نور آسمانی نفرت دارند، چون می­خواهند در تاریکی گناه کنند، پس به نور نزدیک نمی­شوند، مبادا که کارهای گناه آلودشان دیده شود و به سزای اعمالشان برسند.» 20-3-یوحنا

ایمان به نوری تشبیه شده که در زندگی انسان جهت رو مشخص می کنه و عقل هم ابزاری برای حرکت در جهت درست. لازمه که یه بازنگری در رفتار خودمون و شیوه زندگی شخصی مون داشته باشیم. اگر لازم دیدیم، جایگاه ایمان رو ارتقا بدیم و معین کنیم که در کدامیک از مسائل باید نقش کلیدی به ایمان داد. حواسمون هم باشه که:

«وای به حال این دنیا که باعث می­شود مردم ایمانشان را از دست بدهند، البته وسوسه همیشه وجود دارد، ولی وای به حال کسانی که مردم را وسوسه کنند.» 7-18-متی

در جهت درست باشیم

در يادداشت قبلی، از چهار روش مورد استفاده عقل برای پذيرش درستی يک گزاره، صحبت کردم. در ادامه بحث، یه کوچولو در مورد هر کدوم توضيح می­دم وخلاص، تا به بقيه بحث برسيم.

تجربه: فکر کنم که همه ما درک ساده تقريبا مشابهی از تجربه داشته باشي. بهتر از من می­دونيد که برای کسب اطلاعات از راه تجربه است که يک آزمايش طراحی و اجرا میشه. اگه مثال 1 يادداشت قبلی يادتون باشه، چشيدن غذا یه آزمايش بود.

یکی از نکات مهمی که در مورد اتکا به تجربه مهمه، بحث تکرار پذيريه. مثلا توی همون مثال 1، چون بارها صداقت مادرمون برامون تکرار شده، بنا به تجربه بهش اعتماد کرديم. یا یه مثال ديگه. گرمای آتيش! فرض کنيد ما فعل و انفعالاتی که باعث توليد گرما از آتيش ميشه رو نمی­دونيم؛ مثل انسانهای اوليه. اما اونا می­دونستن که هر وقت آتیش روشن کنن، گرم ميشن. اون هم به اين علت بود که هر دفعه آتيش روشن کردن، گرم شدن!

منطق: به صورت خيلی ساده، منطق، راه و رسم درست فکر کردنه. در واقع روش یا فرآيند رو در اختيار ما می­گذاره که با شروع از يک سری گزاره­هایی که درست بودنشون قبلا واسه عقل مشخص شده، به گزاره­هایی می­رسیم که از درست بودنشون، مطمئن هستيم. مثل يک دستگاه چرخ گوشت سالم که اگه گوشت سالم توش بریزی، گوشت سالم چرخ­شده بهت ميده.

یکی از بهترين مثالهای استفاده از منطق، قضيه­های هندسه اقليدسی هستند. اولين قضيه­ها، بر پايه 5 اصل موضوعه حساب و 5 پستولا که در واقع اصول هندسی بودن، اثبات شدن و به گزاره­های درست رسيدن؛ بقيه قضيه­ها هم از همين 10 اصل و نتايج قضيه­های اوليه استفاده کردن.

شهود مستقيم حواسی: منظور من در اينجا، همين چيزایی هست که با چشم خودمون می­بينيم و با گوشمون می­شنويم. شايد یه بنده خدایی بگه که اين شهود، با تجربه چه فرقی داره؟ سوال بجاییه. مرز کشيدن بين اينا سخته ولی جایی که شايد بشه خيلی مانور داد، مساله هنر و زيباییه. در واقع پذيرفتن زيبایی يک گل، يا یک موسيقی، خيلي تکرار پذير و قابل آزمايش نيست.لذا تکرار نتيجه نيست که ما روبه اين باور می­رسونه که مثالا گل زيباست؛ بلکه همون دفعه اول هم که گل رو می­بينيم، به اين اطمينان می­رسيم که اون گل زيباست.

شهود مستقيم غيرحواسی: خب واقعيتش اينه که اينجا از عالم ماده خارج ميشيم و قرار هست که عقل از یه چيزایی کسب اطلاع کنه و بعدش  درستیشون رو تشخيص بده که خارج از حوزه ماده هستن. اينجا جایی که احساسات ما توش جولان می­ده. خيلی­ها برای درک مقوله احساسات، راحت­تر هستن که اون رو از عقل جدا کنن؛ اما به اعتقاد من، احساسات يک نوع مواجهه بی­واسطه با واقعيته. عقل شخص الف به صورت صريح و از طريق احساس، پذيرفته که شخص ب رو دوست داره! همين!!!

اين رو هم بگم که من شهودهای عرفانی رو هم جزو همين دسته می­دونم. از باب يادآوری اين مصراع از مولوی در ذهن داشته باشين که: آفتاب آمد دليل آفتاب!

بعد اين همه صغری و کبری چيدن، داريم به اصل مطلب نزديک میشیم. ولی قبلش دو تا نکته خيلی مهم:

اول اينکه، عقل ما هميشه در معرض خطاست. چرا؟! خب واسه اينکه وقتی قرار هست عقل در مورد درستی يک چيز تصميم بگيره، ممکنه اون فرآيندی رو که طی می­کنه، درست نره و اشتباه کنه. بعدشم، اگه فرآيند رو درست طی کرده باشه، در يه جاهایی بايد یه سزی از مطلب رو با يه سری معيار محک بزنه. حالا اگه اون معيارها که قراره خودشون چيزایی باشن که از قبل درستيشون رو قبول کرديم، در اصل غلط بوده باشن که...

دوم اينکه، خيلی اوقات اتفاق می­افته که بين دو گزاره که درست بودنشون از دو راه متفات برای عقل ثابت شده، با همديگه ناسازگار باشن. مثالش همين تناقضاتی که بين گزاره­های حاصل از منطق و گزاره­های حاصل ازاحساسات اتفاق می­افته. اينجا عقل باید بشينه وسط خيابون و دونه دونه موهاشو بکنه و بگه: پيشی بیا منو بخور (..دی)

اما حرف آخر و اصل مطلب! اگه خاطرتون باسه، در يادداشت تعريف ايمان، گفتم که ايمان، « اعتقاد و اطمينان همه­جانبه و نهادينه در وجود انسان به درست بودن یک گزاره» است. شديدا معتقدم که اين اعتقاد و اطمينان رو بايد عقل داشته باشه! اما با اين اوصافی که گفتم به خصوص دو نکته آخر، ايمان مثل یه گنج می­مونه که با مشقت تمام بهش می­رسیم. خدا خودش کمکمون کنه! آمين!

از مهمترين مواردی که درباره ايمان بايد شفاف بشه، رابطه عقل و ايمانه. اگه به تاريخ نگاه کنيم، حداقل در قرون اخير در اروپا، منازعات زيادی رو بر سر اين رابطه می­بينيم. منازعاتی که گهگاه باعث شده حتی یه تعدادی انسان جونشون رو از دست بدن. سوال بزرگی که مطرح میشه اينه که این دعواها به خاطر چی به وجود اومده؟ برای جواب دادن به اين سوال بايد چند تا نکته مشخص بشه! اول از همه چیستی عقل و کارکردهاشه!

کمی درباره عقل

به جای اينکه به طور کلاسيک از تعريف و تبيين عقل شروع کنم و بعد به کارکردهاش برسم، می­خوام به صورت پسرو و ساده، از خروجيها و کار اصلی عقل شروع کنم و اگر احساس نياز شد سر یه تعريف مناسب با هم بحث کنيم.

از نظر من یکی مهمترين خروجی و یا به عبارت ساده­تر کار عقل اينه که قضاوت کنه که آيا یک گزاره یا يک مطلب درست هست يا نه! برای اين منظور هم نياز به یک یا چند مکانيزم یا روش داره. به اين چند مثال توجه کنيد:

مثال1: بشقاب غذایی جلوی روی ماست. خواسته مساله اين هست که تعيين بشه غذا سرد هست يا نه! یکی از روشهایی که وجود داره اينه که خودمون بچشیمش و بعد بگيم سرده یا گرمه! یکی ديگه اين میتونه باشه که مادرمون که اين غذا رو کشيده توی ظرف، بهمون بگه که غذا سرده و ما (عقل ما) هم بنا به اعتمادی که بهش داريم، قبول می­کنيم که سرده.

مثال 2: یه مساله رياضی طرح ميشه به اين صورت که ثابت کنيد که در مجموعه اعداد حسابی، مجموع دو عدد فرد، عددی زوج ميشه. در اينجا عقل ما با استفاده منطق رياضی از مقدمات شروع ميکنه و بعد به نتيجه می­رسه که آيا اون مطلبی که بيان شده درست هست يا نه!

مثال 3: فرض کنيد که در باغچه از يک بوته گل سرخ، یه غنچه شکوفا شده. وقتی چشمون بهش ميوفته، بدون فوت صدم ثانيه­ای از وقت، عقل به اين نتيجه می­رسه که اين گل زيباست و درستی اين گزاره رو قبول ميکنه.

مثال4: شخص الف پذيرفته که شخص ب رو دوست داره! به اعتقاد من اين پذيرش رو عقل انجام ميده.

در هر چهار مثالی که اومد، عقل درستی یه گزاره رو پذيرفته اما روشها متفاوت بوده. در مثال اول به نوعی بکارگيری از تجربه مشاهده ميشه. در مثال دوم از منطق استفاده شده. شهود مستقيم حواس در مثال سوم سبب نتيجه شده و در نهايت در مثال چهارم شهود مستقيم غير حواسی به کمک اومده.

خوب! فک کنم فعلن تا اينجا بس باشه. یه خورده سر اين چيزایی که نوشتم خصوصن اونایی که توی اين پاراگراف آخر پررنگ شدن، حال همديگه رو بگيريم و بعد ادامه بديم.

یا حق مدد!